بعضی، از سد گتوند به عنوان افتخار مهندسی یاد می‌کنند و برخی دیگر آن را اشتباه بزرگ مهندسی آب می‌دانند. نظرات درباره این سد متعدد است اما به نظر می‌رسد افکار عمومی، بیشتر آن را یک تصمیم‌گیری نادرست می‌دانند. سد و نیروگاه «گتوند علیا» آخرین سدی است که بر رودخانه کارون احداث شده است. سدی که گنجایشی بیش از پنج میلیارد مترمکعب آب دارد و از ۴٫۵ میلیارد آن می‌توان بهره‌برداری کرد. با احداث این سد، روستاهای زیادی در مخزن سد به زیر آب رفتند که ماجرای کوچ اجباری آنها و حاشیه‌های فراوانش، مدت‌ها در اخبار رسانه‌ها به چشم می‌خورد.

اما آنچه بیش از هر موضوع دیگری برای این سد حاشیه ساز شد، مسئله شوری آب کارون، به عنوان بزرگترین رودخانه داخلی ایران بود. وجود گنبدهای نمکی در دیواره مخزن این سد، مهمترین دلیلی بود که مخالفان ساخت سد، انگشت اتهام شور شدن کارون را به سوی مهندسان و برنامه‌ریزان گتوند علیا دراز کنند. اگرچه شرکت مدیریت منابع آب و نیروی ایران به عنوان کارفرمای اصلی این سد همواره معتقد است که این گنبدهای نمکی، چندان در شور شدن آب کارون موثر نیستند اما تماس مستقیم حجم قابل توجهی از نمک (و خاک مخلوط با نمک) با آب موجود در مخزن سد، شبهه‌ای باقی نمی‌گذارد. هرچند این ادعای کارفرما که آب‌شور به دلیل چگالی بالاتری که نسبت به آب شیرین دارد، همواره پایین‌تر و در بستر رودخانه قرار می‌گیرد نیز به دور از واقعیت نیست. در واقع آنچه در مخزن سد گتوند رخ می‌دهد به این شکل است که آب، پس از تماس با گنبدهای نمکی شور شده و به طرف بستر رودخانه پایین می‌رود. درواقع شوری آب در مخزن سد گتوند، در شش لایه مختلف اندازه گیری می‌شود که شورترین لایه در بستر رودخانه و کم‌شورترین لایه در سطح مخزن قرار دارد. آنطور که «علیرضا دائمی» معاون وزارت نیرو و یکی از مهمترین حامیان این سد اعلام کرده است، میزان شوری آب در بالاترین سطح مخزن نزدیک به یک هزار و ۵۰۰ است که این میزان شوری برای آب شرب قابل قبول است اما شوری پایین‌ترین لایه مخزن از چهار هزار و ۵۰۰ نیز گذشته است.

اما آنطور که در اخبار آمده، این میزان شوری (۴۵۰۰) در پایین دست کارون جریان ندارد چرا که آب رهاسازی شده از سد، از لایه‌های بالایی مخزن رهاسازی می‌شود. با این وجود گزارش‌هایی از شوری زمین‌های کشاورزی پایین دست رودخانه کارون و پس از سد گتوند و همچنین شوری چاه‌های کشاورزی این شبهه را به وجود می‌آورد که آب رهاسازی شد از سد، با شوری بالای ۱۵۰۰ است. مسئله‌ای که اگرچه دور از ذهن به نظر نمی‌رسد اما نیاز به بررسی دقیقِ یک ناظر بی‌طرف دارد.

با این وجود مسئله شوری رودخانه کارون، تنها به سد گتوند و گنبدهای نمکی ختم نمی‌شود. رودخانه کارون پیش از رسیدن به مخزن ۹۶٫۵ کیلومتر مربعی گتوند علیا، از مراکزی مهم و تاثیرگذار عبور می‌کند؛ شهرستان شوشتر، مراکز کشت و صنعت و همچنین تقاطع با رودخانه دز٫ ورود فاضلاب شهری و پساب‌های کشاورزی به دو رودخانه مهم دز و کارون، هریک نقش مهمی در افزایش شوری آب سد گتوند داشته‌اند؛ مسئله‌ای که نباید آن را از نظر دور داشت. در واقع مخزن سد گتوند محل تجمیع شوری حاصل از تمامی این عوامل است. اگرچه مخزن سد گتوند به دلیل مجاورت با گنبدهای نمکی، خود در شوری آب کارون تاثیرگذار است اما توقف آب در مخزن این سد، باعث سکون و تاحدودی ته‌نشین‌شدن آب شور در بستر می‌شود و از شوری آب خروجی از سد جلوگیری می‌کند.

البته این به معنای مفید بودن سد گتوند علیا  بی‌تقصیر بودنش در شوری کارون نیست؛ این تنها عملکردی طبیعی در ایجاد یک آبگیر و توقف جریان متلاطم آب است. گتوند در کاهش شدید دِبی آب کارون، خشک شدن چاه‌های پایین دست و بالازدن آب شور خلیج فارس در مصب رودخانه موثر است. به این سیاهه، زیر آب دشت حاصلخیر «عقیلی»، درختستان‌های منطقه و مهمتری از همه روستاها و ایل‌راه‌های عشایر و راه‌های ارتباطی را نیز اضافه کنید.

اما اگر بخوانیم مسئله شوری آب کارون را بررسی کنیم، نباید گتوند علیا را به تنهایی ببینیم. بلکه در شوری آب کارون باید تمامی کاربری‌ها و بهره‌برداری‌های کارون و دز را از سرچشمه تا مخزن سد گتوند بررسی کنیم؛ نقاطی که هریک کم یا زیاد به شوری این رودخانه می‌افزایند و در مخزن گتوند، به اوج می‌رسند. این نکته را نیز نباید از نظر دور داشت که قابل قبول بودن شوری بالاترین لایه آب مخزن، دوام زیادی نخواهد داشت و با شورتر شدن لایه‌های زیرین، آب لایه بالایی نیز شورتر خواهد شد. پس باید هرچه سریعتر دست به کار شد. عوامل شوری آب را (از بالادست تا مخزن) یک به یک شناسایی کرد و برای هر یک چاره‌ای اندیشید.

منتشر شده در شماره نخست دوهفته‌نامه روبرو، ۱۵ دی ۱۳۹۴