از دست رفتن تنوع زیستی، بحرانی است که حیات روی کره زمین را تهدید می‌کند. حیات انسان روی زمین وابسته به حیات سایر گونه‌ها است و تهدید گونه‌های زنده تهدیدی مهم برای انسان است.

چه شده؟

تنوع زیستی به گوناگونی اشکال زندگی روی زمین گفته می‌شود. این گوناگونی در سه سطح «زیستگاه‌ها»، «گونه‌ها» و «تفاوت‌های ژنتیکی گونه‌ها» وجود دارد. مثلا اینکه در جایی از کره زمین جنگل استوایی زیستگاه جانوران زنده است و در جایی دیگر، بیابانی بسیار خشک به عنوان زیستگاه گونه‌های زنده محسوب می‌شود، یکی از سطوح تنوع زیستی است. از طرفی تفاوت بین شیر، اسب، قورباغه درختی، انسان، کپک نان، ویروس‌ها و… نیز سطح دیگری از تنوع زیستی است. همچنین وقتی دو فرد از یک گونه یکسان، خصوصیات متفاوتی دارند (مثلا دو گربه خانگی یکی به رنگ سفید و دیگری به رنگ سیاه است) نیز باز هم به عنوان سطحی از تنوع زیستی است.

BiodiversityResearch_630

البته برخی از دانشمندان اقوام گوناگون انسان را نیز به دلیل تاثیری که سبک‌های مختلف زندگی انسان بر محیط اطراف می‌گذارد نیز سطحی دیگر از تنوع زیستی معرفی می‌کنند.

فعالیت‌های انسانی روی کره زمین باعث تاثیرات منفی بر سطوح مختلف تنوع زیستی شده است. بسیاری از زیستگاه‌ها به دلیل توسعه شهرها، معدن‌کاوی، استفاده بیش از اندازه از منابع آب و بیابان‌زایی، جنگ و بهره‌برداری بی‌رویه تخریب شده‌اند. این تخریب زیستگاه‌ها، باعث به خطر افتادن نسل گونه‌های زنده شده و به همین دلیل زنجیره به هم پیوسته حیات روی کره زمین در حال از هم کسیختن است.

دانشمندان می‌گویند بیش از هشت میلیون و ۷۰۰ هزار گونه موجود زنده روی کره زمین زندگی می‌کنند که تخمین زده می‌شود هرسال بین ۰٫۱ تا ۰٫۰۱ درصد از گونه‌های زنده، منقرض می‌شوند. البته منقرض شدن گونه‌های زنده یک روال طبیعی کره زمین است و پیش از ظهور انسان، زمین شاهد چهار انقراض بزرگ بوده است. اما حضور ما و فعالیت‌هایمان فرایند انقراض را به شدت سرعت بخشیده است تا جایی که دانشمندان دوره حاضر را، دوره پنجمین انقراض بزرگ کره زمین می‌دانند.

orangutan

هر روز طبیعت شناسان جهان گونه‌های زنده جدیدی را کشف می‌کنند و هیچ بعید نیست که بسیاری از گونه‌ها پیش از کشف و شناسایی شدن توسط انسان منقرض شده‌اند.

چه می‌شود؟

تنوع زیستی برای ما غذا، دارو، مواد اولیه برای تهیه پوشاک و مسکن و امکانات رفاهی فراهم می‌کند. طبیعتاً با به خطر افتادن تنوع زیستی، این خدمات نیز در اختیار ما قرار نمی‌گیرد.

همه موجودات زنده کره زمین چه به طور مستقیم و چه به طور غیر مستقیم با یکدیگر ارتباط دارند و آسیب به هریک از آنها، باعث وارد شدن آسیب به دیگر موجودات نیز می‌شود؛ حتی اگر دو گونه زنده هیچ‌گاه با یکدیگر ارتباط مستقیم نداشته باشند و با در دو نقطه مختلف کره زمین زندگی کنند نیز این آسیب‌ها اثر خود را دارد. انسان نیز یکی از این موجودات زنده است.

turtle_biodiversity_zoom_52124

یکی از مثال‌های مهم درباره این آسیب‌ها، تخریب جنگل‌های بارانی استوایی است. می‌دانیم که این جنگل‌ها به عنوان ریه‌های کره زمین شناخته می‌شوند. بخش زیادی از کشور برزیل توسط این جنگل‌ها پوشیده شده است. بسیاری از مردم برای به دست آوردن زمین کشاورزی، جنگل‌ها را پاکتراشی می‌کنند و یا می‌سوزانند. این جنگل‌ها بخش زیادی از کربن موجود در جو زمین را جذب می‌کنند و تا حد زیادی گرم‌شدن زمین را کنترل می‌کنند. با پاکتراشی این جنگل‌ها، فرایند جذب کربن کمتر انجام می‌شود و سرعت گرم‌شدن زمین بیشتر می‌شود. حال ما در ایران زندگی می‌کنیم؛ در یکی از کشورهای خشک که از گرم‌شدن زمین آسیب‌های فراوانی خواهد دید. ممکن است که در تمام طول زندگی‌مان حتی یک بار هم جنگل‌های بارانی استوایی برزیل را از نزدیک نبینیم و حتی ندانیم در کدام نقطه از کره زمین واقع شده‌اند اما از تخریب آنها ما نیز آسیب می‌بینیم.

تخریب جنگل‌های استوایی

تخریب جنگل‌های استوایی

تمامی گونه‌های زنده و زیستگاه‌هایشان در چرخه‌های طبیعت کارکردی دارند که با حذف هر زیستگاه یا گونه زنده بخشی از چرخه طبیعت مختل خواهد شد و اثرات ناخوشایندی برای گونه‌های دیگر خواهد داشت.

مثلاً ریزگردهایی که هر سال زندگی مردم جنوب غرب ایران را تهدید می‌کنند، نمونه‌ای از اثرات بیابان‌زایی و تخریب زیستگاه هستند. وقتی رودخانه‌های مهم منطقه مانند دجله و فرات در عراق و کارون و کرخه در ایران برای مصارف مختلف به نقاط دیگر منتقل شدند، رودخانه‌ها خشک شدند و خشک شدن رودخانه، باعث خشکی  تخریب زیستگاه‌های پایین دست آن شد. زیستگاه‌های پایین دست، گونه‌های گیاهی خود را از دست دادند و خاک عریان، دچار فرسودگی شد. بادهایی که از سمت غرب به شرق می‌وزیدند، این بار خاک فرسوده را با خود حمل کردند و امروز مردم خوزستان و لرستان و دیگر استان‌های غرب کشور با مشکل ریزگردها روبرو شده‌اند.

ریزگردها در اهواز

ریزگردها در اهواز

چه کنیم؟

قبل از هر چیز باید این تفکر را فراموش کنیم که گونه انسان، تافته‌ای جدا بافته از سایر گونه‌ها است. این درست که سیستم عصبی پیچیده ما، قدرت‌های خاصی همچون تحلیل موقعیت، تکلم، ساخت ابزار و… به ما داده است، اما نباید فراموش کرد که ما نیز مانند هر موجود زنده دیگری نیازمند آب، هوا و غذا هستیم و اگر هر یک از آنها را به دست نیاوریم، خواهیم مرد. آب، غذا و هوای پایدار نیز زمانی برای ما محیا خواهد بود که چرخه‌های طبیعی کره زمین، بدون نقص و با فعالیت تمام اعضای آن (تنوع زیستی) به کار خود ادامه دهند. پس هیچ موجودی روی کره زمین «هرز» و «بی‌مصرف» نیست. زمانی که این تفکر در ما نهادینه شود، هیچ موجودی را نادیده نمی‌گیریم و اجازه آسیب به ان را نخواهیم داد.