همه می دانیم که در حدود ۷۰ درصد از سطح زمین پوشیده از آب است. اما مقدار بسیار کمی از آن (حدود ۰۰۳/۰ درصد) قابل شرب است. بقیه یا شور و یا منجمد هستند. همین مقدار کم هم به دلیل آلودگی در حال کاهش است.

چه شده؟

توسعه کشاورزی بدون توجه به توان سرزمین و انتشار آلودگی‌های شیمیایی و صنعتی باعث شده تا آب شیرین قابل شرب به شدت کاهش یابد. ورود فاضلاب‌های شهری به آب‌های زیرزمینی و آلودگی رودخانه‌ها به پساب‌ها مهمترین انواع آلودگی منابع آب هستند.

اما از طرف دیگر، مصرف بالای آب در کشاورزی و صنعت نیز به این مسئله دامن زده. مثلا در ایران بازدهی آبی زمین‌های کشاورزی، کمتر از ۴۰ درصد است. یعنی فقط کمتر از ۴۰ درصد آب در تولید محصول استفاده می‌شود و بیش از ۶۰ درصد آن یا تبخیر می‌شود و یا آلوده به سموم دفع آفت و کودهای شیمیایی به آب‌های زیرزمینی یا رودخانه‌ها نفوذ می‌کند.

30420198800362761227

علاوه بر آلوده شدن آب‌های شیرین، مکانیزم‌های ذخیره‌سازی آب نیز در جهان دچار اشکال شده است. مهمترین منابع آب شیرین، آب رودخانه‌ها و آب‌های زیرزمینی هستند. منبع آب رودخانه‌ها نیز معمولا برف روی کوه‌ها و یخچال‌های طبیعی و یا سیلاب‌های مقطعی هستند. به دلیل تغییرات اقلیم و گرم شدن زمین، اولا بارش‌های به صورت برف و تگرگ در ارتفاعات کاهش پیدا کرده و ثانیاً ماندگاری برف در ارتفاعات نیز کم شده. مثلا در گذشته، در ماه‌های اردیبهشت و خرداد، کماکان بر بسیاری از قله‌های ایران برف وجود داشت و آب شدن آنها در فصل‌های  گرم، آب رودخانه‌ها را تامین می‌کرد. اما بسیاری از قله‌های مرتفع ایران، گاه در اسفندماه نیز خالی از برف هستند. به همین دلیل است که بسیاری از رودخانه‌های کشور در حال حاضر با کم آبی شدید روبرو هستند.

آب‌های زیر زمینی نیز، به عنوان ذخیره‌های استراتژیک آب شناخته می‌شوند. این منابع، از طریق جاری شده سیلاب‌های طبیعی و رودخانه‌ها بر سطح زمین و از طریق نفوذ آب به داخل خاک تغذیه می‌شود. با حفر قنات و چاه می‌توان از این ذخیره آب استفاده کرد. اما نکته مهم این است که مصرف از این ذخیره استراتژیک باید بسیار حساب‌شده و محتاطانه باشد و صاحب‌نظران جهانی آب می‌گویند که تنها ۲۰ درصد از این ذخایر را می‌توان استفاده کرد.

نمایی از آب‌های زیرزمینی

نمایی از آب‌های زیرزمینی

ذخایر آب زیرزمینی دو دسته هستند، یکی ذخایری که نزدیک به سطح زمین هستند که به ذخایر تجدیدپذیر آب معروفند و دیگری ذخایری که به در سطوح پایین‌تر قرار گرفته و غیرتجدیدپذیر هستند. متاسفانه ما در ایران، از بسیاری از منابع تجدید ناپذیر حتی تا ۸۰ درصد استفاده کرد‌ایم. وقتی از آب‌های زیرزمینی بیش از حد استفاده کنیم، لایه‌های خاک در زیر سطح زمین فرونشست می‌کنند و فضاهای خالی میان ذرات خاک را پر می‌کنند. وقوع این اتفاق، از بزرگترین فاجعه‌هایی است که به دست انسان در طبیعت رخ می‌دهد، چرا که آن منبع به کلی از دست رفته و دیگر قادر به نگهداری از آب نیست.

در ایران، ۱۲۰ دشت با این مشکل روبرو شده‌اند و به همین دلیل است که حتی با وجود بارندگی‌های طولانی مدت باز هم در ایران با مشکل کم‌ابی روبرو هستیم. چرا که ذخیره‌گاه‌های آب زیرزمینی را از دست داده‌ایم.

در ایران سالانه حدود ۹۳ میلیارد مترمکعب آب برداشت می‌شود که ۹۰ درصد آن صرف کشاورزی می‌شود. ۶ درصد به مصرف آشامیدن و بهداشت می‌رسد و ۴ درصد نیز در صنایع مورد استفاده قرار می‌گیرد. مهمترین دلیل بی‌ابی در ایران را کشاورزی کم بازده، و مدیریت نادرست آب می‌دانند. در ایران ساخت سدها برای ذخیره آب، پرکاربردترین روش مدیریت آب‌های سطحی است اما این روش، برای همه مناطق ایران مناسب نیست. چرا که نگهداری آب در دریاچه پشت سدها، باعث افزایش تبخیر آب می‌شود. در بسیاری از مناطق ایران، نرخ تبخیر سالانه بسیار بالا است مثلا در استان خوزستان که تعدادی از بزرگترین سدهای ایران را در خود جای داده، نرخ تبخیر سالانه گاه تا ۲۵۰۰ میلیمتر نیز می‌رسد که این به معنای هدر رفت بالای آب از طریق تبخیر است. در چنین مواردی، استفاده از سازه‌های کوچک و مدیریت آب توسط مردم محلی بهترین راه برای مدیریت و بهره‌برداری از آب‌های سطحی است.

دریاچه سدها باعث افزایش تبخیر در آب رودخانه‌ها می‌شوند

دریاچه سدها باعث افزایش تبخیر در آب رودخانه‌ها می‌شوند

چه می‌شود؟

اولین تصوری که با شنیدن کلمه کم‌آبی در ذهن مردم به وجود می‌اید، تشنگی است. اما جدا از تشنگی، کم‌آبی اثرات سریع‌تری نیز دارد. معمولا تامین آب شرب مهمترین ماموریت دولت‌ها و در اولویت نخست قرار دارد. به همین دلیل در شرایط کم آبی، دولت‌ها تهیه آب قابل شرب را به عنوان مهمترین اولویت قرار می‌دهند و از سهم آب سایر بخش‌ها برای تامین آب شرب می‌کاهند.

در این شرایط بخش‌های بهداشت، صنعت و کشاورزی با کمبود آب روبرو می‌شوند. عدم دسترسی به آب سالم و بهداشتی، باعث بروز بیماری‌ها در جامعه می‌شود. وقتی آب سالم برای استحمام و توالت وجود نداشته باشد و یا آب شرب بهداشتی نباشد، پیش از تشنگی، بیماری‌ها جامعه را تهدید خواهند کرد. کمبود آب کشاورزی نیز باعث کمبود غذا و افزایش قیمت محصولات کشاورزی می‌شود. برخی صنایع نیز که به آب وابسته هستند نیز ممکن است با تعطیلی روبرو شوند که بیکاری کارگران، تبعات اجتماعی و اقتصادی فراوانی خواهد داشت.

Mwamongu_water_source

گفته می‌شود تا سال ۲۰۲۰ دسترسی به آب شرب برای جمعیت انسان مقدور باشد. این بدان معناست که تصفیه آب به روش های امروزی فقط تا ۲۰۲۰ امکان پذیر است و از آن به بعد برای تصفیه آب، یا باید هزینه های گزافی پرداخت کرد یا اینکه آب های موجود غیرقابل تصفیه خواهند بود. امروزه می‌بینیم که بسیاری از کشورها از دستگاه‌های آب‌شیرین‌کن استفاده می‌کنند تا آب دریاها را قابل شرب کنند. ۹۰ درصد آب‌شیرین‌کن‌های جهان در خلیج فارس مشغول به کارند.

به اعتقاد بسیاری از صاحب نظران، دسترسی به آب یکی از علل اصلی رخداد جنگ در سال های آینده خواهد بود. علاوه بر این سازمان ملل متحد، صدمه و زیان دیدن جدی بیش از ۴٫۵ میلیارد نفر از ساکنان زمین در سال ۲۰۵۰ را به دلیل کمبود آب پیش بینی کرده است.

water-shortage-1200

چه کنیم؟

صرفه جویی در مصرف آب آشامیدنی بسیار مهم است، اما نباید صرفه‌جویی در مصرف آب مورد نیاز کشاورزی را نیز فراموش کرد. وقتی ۹۰ درصد آب در کشاورزی مورد استفاده قرار می‌گیرد، مهمترین محل صرفه‌جویی آب، جلوگیری از اسراف و هدررفتن مواد غذایی است.

پس علاوه بر استفاده محتاطانه از آب شرب، باید جلوی هدر رفتن «آب مجازی» را نیز گرفت.