افزایش جمعیت، به عنوان ریشه تمامی مشکلات محیط زیستی روی کره زمین شناخته می‌شود.

چه شده؟

جمعیت شناسان تخمین می‌زنند که در زمان میلاد مسیح، حدود ۵۰ میلیون نفر در کره زمین زندگی می‌کرده‌اند. اما ۱۹ قرن بعد و طی سال های ۱۹۲۵ تا ۱۹۷۶ جمعیت زمین به حدود چهار میلیارد نفر رسید. این رقم در سال ۱۹۹۰ به پنج میلیارد و ۳۰۰ میلیون نفر رسید و اکنون پس از ۱۵ سال، چند سالی است که از مرز ۷ میلیارد نفر هم گذشته است. به طور متوسط در سال‌های اخیر در هر ۲۴ ساعت، ۲۵۰ هزار نفر به جمعیت زمین افزوده شده و رقم مرگ ومیر تفاوت نسبتاً زیادی با رقم تولد داشته است. پیشرفت علم پزشکی باعث شده تا امید به زندگی در بین مردم جهان افزایش پیدا کند و اکثر مردم عمری طولانی‌تر داشته باشند.

چه می‌شود؟

«توماس رابرت مالتوس» دانشمند انگلیسی در ابتدای قرن نوزدهم نظریه مهمی را درباره جمعیت ارائه کرد. او در کتاب «اصل جمعیت»، افزایش جمعیت را راه مناسبی برای پیشرفت و توسعه ندانست چرا که معتقد بود، توسعه منابع طبیعی با توسعه جمعیت انسانی همخوانی ندارد. از نظر مالتوس، جمعیت موجودات زنده بر اساس تصاعد هندسی افزایش می‌یابد در حالی که منابع طبیعی با تصاعدی عددی گسترش می‌یابد. به عقیده مالتوس، جمعیت انسان در شرایط ایده‌آل هر ۲۵ سال یکبار دوبرابر خواهد شد در صورتی که منابع طبیعی و در اختیار انسان در طول این مدت افزایش ناچیزی دارد. مالتوس بیماری، جنگ و بلایای طبیعی را جزئی از مکانیسم کنترلی جمعیت انسان می‌دانست که وجود اینها باعث می‌شود تا جمعیت بیشتر از منابع موجود روی زمین افزایش پیدا نکند.

توماس رابرت مالتوس

توماس رابرت مالتوس

حتی اگر نظریه مالتوس کاملا صحیح باشد، در قرن حاضر با پیشرفت علوم مختلف مانند پزشکی و مهندسی و همچنین تغییر سبک زندگی، شانس انسان‌ها برای جان به در بردن از بیماری و بلایای طبیعی افزایش پیدا کرده و امروزه به نسبت گذشته، انسان‌های بیشتری قادر به ادامه زندگی و باروری هستند.

انسان بیشتر به معنای دهان‌های بیشتر نیازمند غذا و آب و بدن‌های بیشتر نیازمند پوشاک، مسکن، وسایل زندگی و انرژی است. تغییر سبک زندگی، نیاز جامعه انسانی به انرژی و مواد را نیز در حد چشمگیری افزایش داده است. همین مسئله، بیم کاهش و اتمام منابع طبیعی زمین را به وجود آورده است.

بدترین پیش‌بینی دانشمندان درباره افزایش جمعیت و آینده زمین مربوط به زمانی است که جمعیت به رشد خود ادامه بدهد. این رشد جمعیت به کاهش منابع طبیعی زمین منجر می‌شود تا جایی که منابع تجدید شونده دیگر فرصتی برای ترمیم خود ندارند و منابع غیرتجدید شونده نیز به اتمام برسند. در چنین شرایطی، جامعه انسانی مجبور به مبارزه برای بقای خود می‌شود و شرایط ناگواری برای انسان‌ها روی زمین رقم خواهد خورد؛ شرایطی که شواهدی از بروز آن در برخی نقاط جهان مانند سومالی به چشم می‌خورد. دانشمندان به این شرایط در اصطلاح «فاجعه مالتوسی» یا «تله مالتوسی» می‌گویند.

رشد جمعیت (سبز) و تولید غذا (نارنجی) در گذر زمان. محل برخورد دو نمودار، تله مالتوسی است

رشد جمعیت (سبز) و تولید غذا (نارنجی) در گذر زمان. محل برخورد دو نمودار، تله مالتوسی است

با این‌حال اگرچه هنوز تله مالتوسی در بسیاری از نقاط کره زمین رخ نداده، اما بروز آن رخدادی دور از ذهن نیست.

هم‌اکنون بسیاری از عرصه‌های طبیعی از جمله جنگل‌های بارانی استوایی که مهمترین تولید کنندگان اکسیژن زمین محسوب می‌شوند، برای به دست آوردن زمین، کشت محصولات کشاورزی و سوخت زیستی پاکتراشی می‌شوند. هر روز میلیون‌ها بشکه نفت و انواع سوخت‌های فسیلی برای تامین انرژی سوزانده می‌شوند و گاز دی‌اکسید کربن که مهمترین عامل گرم‌شدن زمین و تغییر اقلیم است را به جو زمین روانه می‌کنند. در هر ساعت هزاران تن مواد زائد و خطرناک اعم از زباله‌های خانگی، پلاستیک‌ها، فاضلاب‌های شهری و صنعتی، گازهای‌ آلوده کننده هوا و… در زمین و آسمان رها می‌شوند و سلامت انسان‌ها و سایر موجودات زنده را به خطر می‌اندازند.

 overpopulation1

چه کنیم؟

تنها توصیه برای رهایی از تله مالتوسی، اجرای برنامه‌های کنترل جمعیت به صورت متعادل است. معمولا این برنامه‌ها توسط دولت‌ها به اجرا گذاشته می‌شوند و ممکن است به دلایل مختلف چنین برنامه‌هایی از دستور کار دولت‌ها خارج شوند اما نقش شهروندان در این مواقع، مطالبه چنین برنامه‌هایی از دولتمردان است.