در چند روز گذشته پایتخت و برخی شهرهای بزرگ مانند مشهد آسمانی کدر و غم‌آلود را تجربه کردند. پدیده‌یی که اگرچه تازه نبود، زنگ هشدار آلودگی هوا را نواخت، زنگ ورزش مدارس را تعطیل کرد و تردد در مناطق پرترافیک شهر را برای کودکان، بیماران قلبی و تنفسی و سالمندان ممنوع کرد. البته در کنار این ممنوعیت‌ها صدای برخی سیاسیون را هم درآورد، سیاسیونی که این بار «دلواپسان محیط زیستی» شدند و گفتند: «بنزین‌های تولید پتروشیمی عامل آلودگی نبودند چون با حذف آنها هوا کماکان آلوده است.»

اما به راستی چرا با وجود توقف توزیع بنزین پتروشیمی و عرضه بنزین استاندارد یورو۴ در روزهای گذشته شاخص آلودگی هوای پایتخت به مرز ناسالم رسید؟

پاسخ این پرسش را باید در پدیده‌ای طبیعی به نام «اینورژن» یا «وارونگی» یافت. پدیده‌ای که عوامل انسانی در آن دخیل نیست اما وقوع آن به آلودگی هوا کمک می‌کند.

به طور طبیعی هوای گرم از سطح زمین به ارتفاعات جو می‌رود و جایگزین آن هوای سرد ارتفاعات بالای جو می‌شود. همین جابه‌جایی عامل خروج آلودگی‌ها و گازهای ناشی از فعالیت‌های انسانی، صنعتی و حمل و نقل می‌شود. اما در فصل زمستان، در ساعات اولیه روز با طلوع آفتاب هوای لایه‌های بالایی جو گرمای خورشید را به خود جذب می‌کنند و گرم می‌شوند. از طرفی فعالیت‌های انسانی در سطح زمین نیز هوای این لایه را گرم می‌کنند. به دلیل آنکه هر دو لایه گرم می‌شوند، جابه‌جایی بین لایه‌ها اتفاق نمی‌افتد و در نتیجه گازهای آلاینده و ذرات معلق موجود در هوا امکان خروج از محدوده شهر و سطح زمین را نمی‌یابند. به همین دلیل با ثابت ماندن و سکون هوای شهر، آلاینده‌ها در ارتفاع کمی از سطح زمین تجمع می‌کنند و با فعالیت بیشتر خودروها و صنایع و وسایل گرمایشی، لحظه به لحظه بر غلظت آنها افزوده می‌شود. برون‌رفت از این وضعیت نیز تنها به دست عوامل طبیعی امکان‌پذیر است. کافی است جبهه هوایی که از نظر فشار با فشار فعلی شهر متفاوت است به آسمان شهر بیاید و این پایداری را برهم بزند. اگر این جبهه با بارندگی همراه باشد نیز موثرتر است و با سرعت بیشتری آلاینده‌ها را از هوای شهر محو می‌کند.

این پدیده ممکن است در طول فصل‌های پاییز و زمستان بارها رخ دهد و در واقع به خودی خود باعث به وجود آمدن آلودگی نیست بلکه باعث می‌شود تا آلودگی‌هایی که به طور روزانه به هوا می‌روند از محدوده شهر خارج نشوند و کیفیت هوا تغییر نکند. به بیان دیگر وارونگی باعث می‌شود تا کارنامه چند روز فعالیت انسانی و انتشار آلاینده در هوای شهر پدیدار شود. طبیعتا این تجمع آلاینده‌ها عواقب ناخوشایندی بر سلامتی مردم دارد و مدیران شهری در این شرایط تنها قادر خواهند بود تا تولید آلودگی را از طریق محدودیت‌های ترافیکی و محدودیت فعالیت صنایع کنترل کنند. با این وجود ماهیت آلودگی نیز در آسیب‌هایی که به سلامت شهروندان وارد می‌کند  تاثیرگذار است. در چند سال گذشته که بنزین‌های تولید پتروشیمی در شبکه توزیع سوخت عرضه می‌شد ماهیت آلاینده‌های جو نیز متفاوت بود. این بنزین‌ها حاوی درصد بالایی از ماده سمی و خطرناک «بنزن» بود. بنزن ماده‌یی به شدت سرطانزاست که طبق استانداردهای جهانی میزان آن نباید بیش از یک درصد در سوخت باشد. حال ‌آنکه به گواه گزارش سازمان حفاظت محیط زیست میزان بنزن موجود در بنزین عرضه شده در سال ٩١ حدود ۶ درصد بوده که در سال ٩٢ به ٣ درصد رسیده و هم‌اکنون با تصویب دولت به هشت دهم درصد کاهش یافته است. طبیعی است که وجود شش درصد بنزن در سوخت ماهیت آلودگی هوای شهر را تغییر می‌دهد و در مواقع وارونگی هوا، علاوه بر هیدروکربن‌های نسوخته، مونواکسید کربن و اکسیدهای گوگرد، بخار بنزین نیز در هوای شهر تجمع پیدا می‌کند و این به معنای آن است که وقوع اینورژن در این شرایط به مراتب برای سلامتی مردم خطرناک‌تر است. شرایط وارونگی با بنزن استاندارد نیز برای مردم خطرناک است اما ماهیت و ابعاد خطر به کلی متفاوت است. با این حال هنوز برخی سیاسیون که به نظر می‌رسد چندان از توقف توزیع بنزین پتروشیمی خرسند نیستند داد اعتراض سر داده‌اند که «آلودگی از بنزین نبوده» گفته‌یی که از نظر علمی صحیح نیست. مساله آلودگی هوای تهران و شهرهای بزرگ مساله‌یی چندوجهی است که سوخت، تنها یکی از عوامل تاثیرگذار در آن است. راندمان و میزان مصرف سوخت، مدیریت ترافیک و سبک زندگی و فرهنگ مصرف از دیگر عواملی هستند که مدیریت انسانی قادر به کنترل آنها برای کاهش آلودگی هوا است؛ مدیریتی که تنها یک قدم موثر آن با عنوان «حذف سوخت آلاینده» برداشته شده و قدم‌های دیگر نیازمند همکاری دستگاه‌های مختلف است.

منتشر شده در شماره ۱۳۱۱ روزنامه اعتماد (۲۸ آبان ۹۳)